Қазақстан нарығына шығатын шетелдік компания көбіне корпоративтік сұрақтан бастайды: жауапкершілігі шектеулі серіктестік (ЖШС), филиал, өкілдік ашу керек пе, әлде бейрезидент компания ретінде тікелей жұмыс істеу керек пе. Бірақ салық сұрағын корпоративтік сұрақпен бір мезгілде қою қажет. Бір ғана коммерциялық модель шартты кім жасайтынына, жұмыс қайда орындалатынына, кірісті кім алатынына, құжаттардың қалай ресімделгеніне және Қазақстан арқылы қандай төлемдер өтетініне байланысты әртүрлі салық салдарын беруі мүмкін.
2026 жылдан бастап Қазақстандағы салық ортасы өзгереді. Жаңа Салық кодексі жоспарлаудың маңызын күшейтеді: қосылған құн салығының (ҚҚС) базалық мөлшерлемесі 16% деңгейінде белгіленген, ҚҚС бойынша міндетті есепке қою шегі төмендейді, арнаулы салық режимдері оңтайландырылады, әкімшілендіру тәсілдері өзгереді. Шетелдік бизнес үшін бұл салық моделін «кейінге» қалдыруға болмайтынын білдіреді. Оны бірінші шартқа және бірінші төлемге дейін құру қажет.
Бұл мақала жеке салықтық консультацияны алмастырмайды. Оның міндеті – шетелдік компания жұмыстың алғашқы айларында-ақ салық тәуекелін тудырмау үшін старт кезінде қандай сұрақтарды тексеруі тиіс екенін көрсету.
1. Алдымен құрылым, содан кейін салықтар
Салықтар қатысу құрылымына тәуелді. Егер шетелдік компания ЖШС құрса, салық төлеуші қазақстандық компания болады. Егер филиал ашылса, шетелдік компанияның Қазақстандағы қызметі тұрақты мекеме арқылы салық салынуы мүмкін. Егер шетелдік компания тіркеусіз тікелей жұмыс істесе, салық салдары Қазақстандағы көздерден түсетін кіріс және төлем көзінен салық ұстау арқылы туындауы мүмкін.
Бастамас бұрын құқықтық қабықты ғана емес, салық логикасын да таңдау қажет:
ЖШС – есеп жүргізетін, салық төлейтін және қатысушыға дивидендтер бөлетін жеке қазақстандық компания. Филиал – шетелдік компанияның Қазақстанда қызмет жүргізе алатын бөлігі. Өкілдік – толыққанды коммерциялық қызметке айналмауы тиіс қатысудың шектеулі форматы. Тіркеусіз жұмыс – жекелеген жағдайларда мүмкін, бірақ төлем көзінен салықты, тұрақты мекемені және шарттық модельді тексеруді талап етеді.
Старт кезіндегі қателік клиент құрылымды тек тіркеу жылдамдығы бойынша таңдағанда туындайды. Компанияны тез ашуға болады, бірақ құрылым салық моделіне сәйкес келмесе, кейін салдарын түзету қиынырақ.
2. КТС: қазақстандық компанияның пайдасына салынатын салық
Корпоративтік табыс салығы (КТС) қазақстандық ЖШС үшін компанияның салық салынатын кірісіне қолданылады. Жалпы мағынада компания кірістерді есепке алады, шығындарды растайды және Салық кодексінің ережелері бойынша пайдадан салық төлейді. Бірақ шетелдік бизнес үшін мөлшерлеме мен декларация ғана емес, шығындарды және операциялардың экономикалық мәнін растайтын құжаттардың сапасы маңызды.
Егер қазақстандық ЖШС шетелдік жеткізушіге қызметтер үшін төлесе, тауар сатып алса, қарыз алса, роялти немесе басқарушылық сыйақы төлесе, мұндай операцияларды әсіресе ұқыпты ресімдеу қажет. Салық органы қызметтің шынымен көрсетілген-көрсетілмегенін, оның компания қызметімен байланысты екенін, растайтын құжаттардың бар-жоғын және төлемнің пайданы жасырын шығару емес екенін қарауы мүмкін.
КТС бойынша старт кезінде тексеру қажет:
- қазақстандық компания қандай кірістер алатынын;
- қандай шығындар салық салынатын кірісті азайтатынын;
- бейрезиденттердің қызметтерін қандай құжаттар растайтынын;
- топ ішіндегі төлемдер бола ма;
- трансферттік баға белгілеу мәселелері туындай ма;
- қарыздар, пайыздар, роялти және басқарушылық қызметтер қалай ресімделгенін;
- пайда дивидендтер түрінде қашан бөлінетінін.
КТС – бұл тек жыл соңындағы есеп емес. Бұл құжаттардың күнделікті тәртібі. Егер шығын расталмаса, оның салықтық құндылығы жоғалуы мүмкін.
3. ҚҚС: неліктен 2026 жыл мұқияттылықты талап етеді
2026 жылы қосылған құн салығы ең сезімтал тақырыптардың біріне айналады. ҚҚС базалық мөлшерлемесі 16% деңгейінде белгіленген, ал ҚҚС бойынша міндетті есепке қою шегі 10 000 айлық есептік көрсеткішке дейін төмендетілген. Бұл бұрын ҚҚС-тан тыс ұзағырақ қала алатын компаниялар айналымды мұқияттырақ санап, тіркелу сәтін алдын ала түсінуі тиіс екенін білдіреді.
Шетелдік бизнес үшін ҚҚС бірнеше жағдайда маңызды:
- тауарларды немесе қызметтерді қазақстандық клиенттерге сату;
- тауарларды Қазақстанға импорттау;
- бейрезиденттерден қызметтерді сатып алу;
- экспорт және нөлдік мөлшерлемені қолдану;
- ҚҚС-тың асып кеткен сомасын қайтару;
- электрондық шот-фактуралармен жұмыс;
- жеткізушілерді бақылау және есепке жатқызу құқығы.
Қателік көбіне мөлшерлеменің өзінде емес, тіркелу сәтінде және құжаттарда туындайды. Компания шекке жақындауы, бірақ айналымды қадағаламауы мүмкін. Немесе кейін сұрақ туындайтын жеткізуші бойынша ҚҚС-ты есепке қабылдауы мүмкін. Немесе тауарды экспорттауы, бірақ растайтын құжаттардың толық пакетін жинамауы мүмкін. Сондықтан ҚҚС-ты салық ретінде ғана емес, жеке құжат айналымы ретінде де жүргізу қажет.
4. Арнаулы салық режимдері: шетелдік бизнеске әрдайым сәйкес келе бермейді
Арнаулы салық режимі (АСР) бизнесті көбіне қарапайымдылығымен тартады. Бірақ шетелдік компанияға оңайлатылған режим жұмыстың нақты моделіне әрдайым сәйкес келе бермейтінін түсіну маңызды. 2026 жылы арнаулы салық режимдері оңтайландырылады, және компания режимді қолдану құқығын формалды түрде емес, нақты қызмет бойынша бағалауы тиіс.
АСР шағын бизнеске ыңғайлы болуы мүмкін, бірақ сыртқы экономикалық қызмет, ірі B2B-клиенттер, реттелетін қызметтер, елеулі шығындар, ҚҚС, бейрезиденттерге төлемдер немесе инвестиция жоспарлары болса, ол әрдайым сәйкес келе бермейді. Сонымен қатар, жалпыға белгіленген режимдегі контрагенттер жеткізушінің салық мәртебесіне өз шегерімдері мен ішкі комплаенсі тұрғысынан қарауы мүмкін.
АСР-ды таңдамас бұрын тексеру қажет:
Қызмет таңдалған режимнің шектеулеріне сәйкес келе ме. Компанияға ірі контрагенттермен жұмыс істеу үшін ҚҚС қажет емес пе. Режим клиенттердің шығындары мен құжаттарына қалай әсер етеді. Импорт, экспорт немесе бейрезиденттермен жұмыс жоспарланып отыр ма. Бірнеше айдан кейін жалпыға белгіленген режимге көшуге тура келмей ме.
Салық режимі бизнеске сәйкес келуі тиіс. Егер бизнес режимге жасанды түрде бейімделсе, тәуекел бірінші елеулі шарт кезінде-ақ туындайды.
5. Шетелдік қатысушыға дивидендтер
Қазақстандық ЖШС пайда тапқанда, шетелдік қатысушы көбіне дивидендтер алуды жоспарлайды. Бірақ дивидендтер – бұл жай ғана құрылтайшыға ақша аудару емес. Алдымен компания қаржылық нәтижені дұрыс қалыптастырып, салықтарды төлеп, корпоративтік шешім қабылдап, төлем көзінен салық ұстауды бағалауы тиіс.
Дивидендтер үшін бірнеше шарт маңызды:
- пайда есеппен және есептілікпен расталуы тиіс;
- пайданы бөлу туралы қатысушының шешімі болуы тиіс;
- төлемге корпоративтік шектеулер болмауы тиіс;
- төлем көзінен салық мөлшерлемесін анықтау қажет;
- халықаралық шартты қолданғанда алушының салық резиденттігін растау қажет;
- банк төлем негіздемесі бойынша құжаттарды сұратуы мүмкін.
Егер дивидендтер дайындықсыз төленсе, сұрақ бірден бірнеше жерде туындауы мүмкін: бухгалтерде, банкте, салық органында және шетелдік қатысушыда. Сондықтан пайданы бөлуді төлем алдындағы соңғы күні ресімдемей, алдын ала жоспарлаған дұрыс.
6. Бейрезиденттің кірісі және төлем көзінен салық
Егер қазақстандық компания шетелдік компанияға қызметтер, роялти, пайыздар, дивидендтер немесе өзге кіріс үшін төлесе, төлем көзінен салық ұстау міндеті туындауы мүмкін. Бұл шетелдік бизнеспен жұмыстағы ең жиі сұрақтардың бірі, өйткені бейрезидентке төлемді әрдайым қарапайым шығын ретінде жүргізуге болмайды.
Тек шартты ғана емес, кірістің нақты табиғатын да тексеру қажет. Мысалы, бағдарламалық қамтамасыз ету үшін төлем шарттарға байланысты әртүрлі саралануы мүмкін: қызмет, лицензия, роялти немесе пайдалану құқығын сатып алу ретінде. Компаниялар тобының басқарушылық қызметтері де растауды талап етеді: қызметті кім көрсетті, қашан, қазақстандық бизнес қандай нәтиже алды.
Практикалық алгоритм:
Біріншіден – бейрезидент кірісінің түрін анықтау. Екіншіден – кіріс Қазақстандағы көздерге жата ма, соны тексеру. Үшіншіден – Салық кодексі бойынша төлем көзінен салық мөлшерлемесін анықтау. Төртіншіден – халықаралық шартты қолдануға бола ма, соны тексеру. Бесіншіден – резиденттік сертификатын және басқа растайтын құжаттарды жинау. Алтыншыдан – төлемді есепте және есептілікте көрсету.
Егер бұл талдау төлемге дейін жасалмаса, компания мөлшерлемеде қателесуі, салықты ұстамауы немесе жеңілдікті құжатсыз қолдануы мүмкін.
7. Тұрақты мекеме: тіркеусіз жұмыс істеу тәуекелі
Шетелдік компания Қазақстанмен қашықтан жұмыс істейміз, сондықтан салықтық қатысуымыз жоқ деп есептеуі мүмкін. Бірақ қызмет іс жүзінде қызмет орны, персонал, тәуелді өкіл немесе Қазақстанда шарттарды тұрақты орындау арқылы жүзеге асырылса, тұрақты мекеме тәуекелі туындауы мүмкін.
Тұрақты мекеме – бұл әрдайым маңдайшасы бар кеңсе емес. Тәуекел шетелдік компания Қазақстанда тұрақты келіссөздер жүргізсе, жобаны басқарса, қызметтер көрсетсе, қызметкерлерін немесе өкілдерін орналастырса пайда болуы мүмкін. Құрылыс, монтаж, сервистік, консалтингтік және техникалық жобаларға әсіресе мұқият қарау қажет.
Егер тұрақты мекеме тәуекелі болса, алдын ала бағалау қажет:
- жұмыстар іс жүзінде қайда орындалатынын;
- шарттарға кім қол қоятынын және орындайтынын;
- Қазақстанда өкілдер бар-жоғын;
- жоба қанша уақытқа созылатынын;
- шетелдік компания қандай функциялар атқаратынын;
- қосарланған салық салуды болғызбау туралы халықаралық шартта қандай ережелер бар екенін.
Тұрақты мекемені дұрыс бағаламау қосымша есептеулерге, өткен кезеңдер бойынша есептілікке және салық органымен дауға әкелуі мүмкін.
8. Старт кезіндегі шетелдік компаниялардың нақты қателіктері
Салық проблемаларының көпшілігі күрделі схемалардан емес, салықтық тексерусіз қабылданған қарапайым шешімдерден туындайды. Компания ЖШС ашады, режимді таңдайды, бірінші шартқа қол қояды, ақша алады, ал салық салдарын кейін талқылайды. Осы сәтте қателіктердің бір бөлігі жасалып қойған.
Көбіне мынадай жағдайлар кездеседі:
- компания АСР-ды таңдады, бірақ бизнес-модель жалпыға белгіленген режимді талап етеді;
- ҚҚС бойынша есепке қою шегі қадағаланбайды;
- бейрезиденттерге төлемдер төлем көзінен салықты талдаусыз жүргізіледі;
- шетелдік топтың қызметтері есептермен және нәтижемен расталмаған;
- дивидендтер салық пен банк құжаттарын ескермей жоспарланады;
- импорт немесе экспорт шарт, инвойс, төлем және кедендік құжаттар арасындағы байланыссыз ресімделеді;
- директор бизнестің тұрақты салық көрінісін алмайды;
- бухгалтерия операциялар өтіп кеткеннен кейін қосылады.
Бұл қателіктердің алдын алуға болады, егер салық моделі бастаудан бұрын дайындалса. Бұл бизнесті қиындатпайды, керісінше оны басқарылатын етеді.
9. Qozhan Consulting қалай көмектеседі
Qozhan Consulting шетелдік компанияларға Қазақстанда жұмыс істеу үшін салық моделін құруға көмектеседі. Біз қатысу құрылымын, шарттарды, төлемдерді, ҚҚС, КТС, АСР, дивидендтерді, төлем көзінен салықты, тұрақты мекемені және бухгалтерлік есепті байланыста қараймыз.
Біздің міндетіміз – салық мөлшерлемесін жай ғана атау емес, клиентке оның моделі іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін көрсету: шотты кім қояды, ақшаны кім алады, қандай құжаттарға қол қойылады, қандай салық туындайды, банк нені көреді және бұл есепте қалай көрсетіледі.
Қорытынды
2026 жылы Қазақстандағы шетелдік компанияларға арналған салықтарды тіркеуге, шартқа және бірінші төлемге дейін жоспарлау қажет. КТС, ҚҚС, АСР, дивидендтер, төлем көзінен салық және тұрақты мекеме тәуекелі бизнес құрылымы мен нақты операцияларға тәуелді. Компания салық моделін неғұрлым ерте құрса, жұмыс істеп тұрған жоба салық дауына айналу тәуекелі соғұрлым аз.